'Als financial kun je onmogelijk ontsnappen aan duurzaamheid', begint Smittenaar zijn verhaal. 'Ook al ben je de meeste verknochte cijferaar, dan nog komt het terug in je financiële cijfers. Als je navigator bent of wilt zijn van het bedrijf, moet je alle elementen die bepalend zijn voor de koers van het bedrijf meenemen in de planning- en controlcyclus. Dan zijn financiële en niet-financiële kerngegevens tegenwoordig het instrument op basis waarvan je navigeert. Duurzaamheidskpi’s kun je dan ook niet isoleren tot een duurzaamheidsafdeling. Integendeel. Die kpi’s moeten integraal terugkomen in de manier waarop je projecten, investeringen en uiteindelijk ook medewerkers beoordeelt. Dat maakt het werkveld van financials op dit moment woest interessant. Je hebt nu zowel een financiële als een ESG-bril waardoor je kijkt naar de business. Je functie is nog nooit zo maatschappelijk relevant geweest als nu. Als het nodig is kun je specialisten, in ons geval van environmental management, betrekken om een beter beeld te krijgen en dat levert ook weer kennis op. Kortom, hoe mooi wil je de functie hebben?!'

Deep dive in CSRD

Smittenaar deed met zijn financeteam en samen met accountantskantoor PwC onlangs een deep dive in de Corporate Sustainability Reporting Directive. 'Dat leverde klapperende oren op van wat er allemaal moet gebeuren. Voor ons is het daarbij de kunst om niet te verdrinken in de hoeveelheid data en datapunten, maar op basis van dubbele materialiteit te beoordelen waar voor ons de meeste relevantie ligt. Waar ligt de threshold? Waar liggen de prioriteiten? CSRD schept zeker een aantal verplichtingen, maar geeft tegelijkertijd ook ruimte. Als we maar duidelijk maken waar voor onze bedrijfsvoering de zwaartekracht ligt. Comply or explain.'

Het financeteam van Havenbedrijf Rotterdam heeft zo bijvoorbeeld de energietransitie, nautische veiligheid, stikstof, de aantrekkelijke en gezonde leefomgeving en de aansluiting met de arbeidsmarkt als materiële thema’s benoemd. 'Daarbij is de energietransitie de grootste, want als haven van Rotterdam bepalen we voor circa vijftien procent de footprint van de BV Nederland. Het is duidelijk dat we als haven, als Nederland en als Europa CO2-neutraal willen worden. Daar gaan wij vol in mee en moeten we dus ook onze controls op inrichten.'

Een hoop geld

Daar zitten een aantal spanningen in, constateert de finance director. 'Op een omzet van ongeveer achthonderdvijftig miljoen euro in 2023, hebben we een projectportefeuille van driehonderd miljoen euro.' Met gevoel voor understatement: 'Dat is een hoop geld. Als je sec financieel naar een aantal projecten zou kijken, zou je er niet aan beginnen.” Het bekendste voorbeeld daarvan is volgens Smittenaar Porthos, de CO2-afvang en -opslag onder de Noordzee. 'Dat systeem realiseren we samen met EBN en Gasunie. Vanwege de enorme en zware industrie in de haven van Rotterdam levert het relatief veel klimaatwinst op om in de haven CO2 af te vangen. Ook bevinden zich op gunstige afstand van de kust lege aardgasvelden in de diepe ondergrond die geschikt zijn voor het opslaan van afgevangen CO2. We werken hiervoor samen met vier grote klanten van ons in de haven: Air Liquide, Air Products, ExxonMobil en Shell. De capex is omvangrijk, het rendement ruim onder de cost of capital, maar de milieuwinst was voor ons doorslaggevend. Als controller moet je bij dat soort projecten ook verstand hebben van de milieuwinst die een project oplevert. Datzelfde geldt voor projecten waarbij misschien de CO2-winst groot is, maar het project stikstof oplevert. Wat is dan belangrijker? Of denk aan een project met elektrolysers voor waterstof die veel milieuwinst opleveren, maar ook veel geluid maken. Het is dan aan finance om de kwantitatieve cijfers boven tafel te krijgen die stakeholders belangrijk vinden om zo het beslissingstraject te ondersteunen.'

Duurzaamheid is geen moetje

De financial die duurzaamheid ziet als een "moetje", vooral compliancegedreven, is bij Smittenaar aan het verkeerde adres. 'Ik ben een strong believer dat die maatschappelijke afweging, zeker in een drukbevolkt land als Nederland, de basis moet zijn van elk bedrijf. Als je als finance die afweging niet inzichtelijk maakt, dan heb je dus ook het bredere perspectief niet en loop je tegen problemen aan. Al was het maar omdat je sommige onderdelen moet afwaarderen als gevolg van klimaatverandering.” Impact accounting, becijferen wat de exacte impact is van de maatschappij op het bedrijf, kan behulpzaam zijn, beschouwt Smittenaar. “Als instrument om te sturen op het risico van stranded assets en het verlopen van businessmodellen door klimaatverandering. Op basis daarvan kunnen we het gesprek aangaan met onze klanten. Hoe ziet jouw businessmodel er in de toekomst uit? Hoe kunnen we je helpen met jouw transitiepad? Die cijfers hoeven wat mij betreft niet daadwerkelijk een effect te hebben op de balans van het Havenbedrijf. Dat gaat me te ver. Want dan maak je de transitie niet mogelijk, maar gooi je juist een te hoge blokkade op. Die blokkade verlamt en dat zou zonde zijn. Precies dat heb ik ook tegen op de rechtszaken die worden gevoerd om bedrijven te dwingen klimaatadaptief te worden. Het maakt besturen van dat soort bedrijven voorzichtiger met het uitspreken van hun ambities. En dat is precies wat we niet willen en waar die NGO’s ook niet mee zijn geholpen. We hebben juist meer ambitie nodig.'

Een sterke drive

Hoe ziet Smittenaar finance veranderen door de intrede van niet-financiële kerngegevens? 'Een deel van de collega’s op finance, vaak in de jongere leeftijdscategorie, demonstreert een sterke drive om te willen werken voor een bedrijf dat ertoe doet. Zij vinden dat niet-financiële deel machtig interessant. Daarnaast staan de wat meer ervaren collega’s die hier een kans zien: "met mijn kennis van control frameworks kan ik dit helpen verwezenlijken." Bij dat verwezenlijken is het lastig dat we duurzaamheid niet altijd in exacte getallen kunnen vatten. Denk aan onze invloed op biodiversiteit. Die proberen we zo goed mogelijk te vatten, maar je ontkomt er niet aan dat het puntgetal niet altijd exact is. Dat geeft wat mij betreft ook niet. Ik vind de trends die meerdere puntgetallen uiteindelijk inzichtelijk maken belangrijker dan een enkel puntgetal. Immers, met die trend weet je of je op koers ligt om je duurzaamheidsdoelen te bepalen. De Rotterdamse haven moet in 2050 CO2-neutraal zijn en tegelijk concurrerend blijven. Het is voor financials ook schakelen dat de niet-financiële waarden meerdere perspectieven hebben. We dachten altijd dat financiën het meest schaarse middel was, maar dat is niet meer zo. Grond, milieuruimte en mensen zijn het meest schaars. Vanuit die perspectieven moeten we dus ook focus aanbrengen in de portefeuille met projecten.'

Tech savvy zijn

Duurzaamheid moet in de genen van financials zitten, maar ze kunnen ook digitalisering niet links laten liggen. Smittenaar: 'Een financial moet tech savvy zijn. Hij of zij hoeft geen ICT’er te zijn, maar moet wel nieuwsgierig naar ICT zijn. Bijvoorbeeld naar de vraag hoe bepaalde tooling je werkzame leven kan vergemakkelijken. Denk aan data mining om de risico’s van het passeren van controlemechanismes in te schatten. Of als tool om de forecast te verbeteren. We maken al vijf jaar gebruik van robotic process automation oftewel RPA. We hebben ongeveer vijftig robots die data van het ene systeem naar het andere brengen. Van punt naar punt. Bijvoorbeeld van Excel naar ERP. Of van e-mail naar Excel. Of van peilbootmeting naar baggerregister. Die RPA-oplossingen beheert finance omdat wij de betrouwbaarheid van beslissingsinformatie waarborgen. Daar hoort dit bij. Ook kunnen we niet meer zonder Power BI om snapshots te krijgen van hoe de financiën, de overslag en de P&L er voorstaan. Op elk gewenst device kun je kijken. Dat is erg handig. Of we ook met AI werken? Nee, nog niet. Het is even de vraag hoe AI in finance een rol kan hebben. Ook omdat die modellen dan gebruik zouden maken van de data van ons bedrijf. Ik zie Natural Language Processing wel een rol krijgen bij het helpen bouwen van presentaties. Dat zou de snelheid van rapporteren kunnen vergroten, maar dan moet de kwaliteit van die modellen nog een impuls krijgen. We houden dat in de gaten.'

Dit artikel is verschenen in CM: 2024, afl. 2.