We maken inmiddels gretig gebruik van nieuwe technologieën zoals Virtual Reality (VR). Toch waarschuwde het Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid (EU-OSHA) ruim 2 jaar geleden voor mogelijk bijkomende gezondheidsrisico's voor werknemers. In het rapport maakt het Agentschap onderscheid in fysieke, psychosociale, biologische, ethische en juridische risico's bij blootstelling aan Virtual Reality (VR), Augmented Reality (AR) of Mixed Reality (MR).
Voor veiligheidskundigen is hiermee een nieuwe uitdaging ontstaan: niet alleen VR inzetten voor veiligheid, maar ook zorgen voor veiligheid in VR. Hoe staat het daar nu mee?
VR biedt veel voordelen voor veilig werk
Volgens het Europees Agentschap biedt virtuele technologie veel voordelen voor veilig en gezond werken. Zo geeft het bedrijven de mogelijkheid om veiligheidstrainingen te houden in levensechte simulatieomgevingen. Ook worden VR-toepassingen gebruikt om veilige werkplekken te ontwerpen, onderhoudswerkzaamheden veiliger uit te voeren en samen te werken op afstand.
Bouwbedrijf Heijmans (6000 werknemers) heeft een 'VR-Dreamteam', vertelt directeur Veiligheid Werner van Eck. "We zijn vier jaar geleden begonnen met het ontwikkelen van veiligheidstrainingen, maar simuleren nu ook hele bouwplaatsen in VR om werk te kunnen realiseren en onderhouden. Daarin kunnen we ook vroegtijdig (potentieel) onveilige situaties waarnemen."
Heijmans hanteert 'GO!' (Geen Ongevallen) als label voor een proactieve veiligheidscultuur. Het bouwbedrijf ondersteunt en faciliteert werknemers op de bouwplaats met instructies, trainingen en coaching, aldus Van Eck. Als aanvullend middel gebruikt Heijmans de veiligheidstrainingen in VR.
Inzet VR bij leren en werkvoorbereiding
Heijmans heeft VR-trainingen voor verschillende hoogrisicoactiviteiten, zoals graafschadepreventie, werken op hoogte, aanslaan van lasten en de zaagloods. Ook krijgen medewerkers onder andere virtuele training in orde en netheid, en houding en gedrag.
Van Eck: "In een VR-training kunnen medewerkers onveiligheid op een veilige manier ervaren; zonder dat je werkelijk gewond raakt door onveilig handelen. Je leert pas echt als je iets ervaart en het heeft langer effect. Dat maakt VR tot een krachtig leermiddel." Een VR-training kan bij Heijmans onderdeel zijn van een toolboxmeeting waarin medewerkers op de werkplek het gesprek aangaan over veilig werken. "Mensen bespreken met elkaar wat ze zien en hoe ze dat samen kunnen verbeteren of oplossen.”
Naast veiligheidstrainingen gebruikt Heijmans de VR-technologie ook om werkzaamheden voor te bereiden. "Bij het vervangen van sluisdeuren hebben we met VR het hele werkproces vooraf in beeld gebracht", legt Van Eck uit. "Wat wordt de transportroute, waar komen hijspunten, waar kunnen mensen veilig staan? Dat kan allemaal op afstand vanuit ons kantoor. Bij een andere opdracht werd via VR-simulatie duidelijk dat een bouwplaats ruimer moest zijn om veilig met vrachtwagens te kunnen keren."
Deelnemers VR-trainingen vooral enthousiast
Van Eck krijgt vooralsnog geen signalen dat het gebruik van de technologie significant leidt tot nieuwe arbeidsrisico's. "We hebben al bijna 3000 mensen in een VR-training gehad en evalueren elke training. Een enkel individu vindt het misschien minder, maar deelnemers zijn vooral enthousiast. Ze ervaren het als levensecht. En als iemand in de virtuele wereld schrikt en daardoor ook werkelijk omvalt, staat er altijd een trainer naast om iemand op te vangen. Daar is aandacht voor. Aanvullend beleid lijkt me nu niet nodig."
De rol van de veiligheidskundige verandert door toepassing van VR volgens hem ook niet. Van Eck: "Veiligheidskundigen denken mee over de ontwikkeling van de training. Wat is het scenario, wat willen we trainen? Soms is er een veiligheidskundige aanwezig bij de toolboxmeeting om het goede gesprek met elkaar te voeren. VR is een middel dat de veiligheidskundige kan gebruiken om het veiligheidsbewustzijn en de proactieve veiligheidscultuur verder vorm te geven."
Toch: waarschuwingen EU-OSHA terecht
Toch vindt Jelte Bos de waarschuwingen uit het EU-OSHA rapport niet overdreven. Bos is onderzoeker bij TNO en emeritus-hoogleraar vestibulaire bewegings- en oriëntatiewaarneming aan de Faculteit Gedrags- en Bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij werkte vanuit TNO onder andere met astronaut André Kuipers aan ruimteziekte, wat net als cybersickness een vorm van bewegingsziekte is.
"De waarschuwingen zijn terecht", zegt Bos. "Bij gebruik van VR moet je je bewust zijn van mogelijke nadelige effecten. Meer dan 60% van de mensen krijgt last van cybersickness of hoofdpijnklachten. Het zijn niet altijd grote problemen, maar als werkgever moet je wel op de hoogte zijn dat die problemen kunnen voorkomen."
Cybersickness: misselijk en duizelig van VR
Cybersickness ontstaat bij een disbalans van wat de ogen zien bij zelfbeweging en wat het evenwichtsorgaan daarvan voelt, legt Bos het visueel-vestibulair conflict uit. "Die disbalans is er niet als we in de echte wereld bewegen. Dan klopt de informatie die de ogen geven over zelfbeweging met die uit de evenwichtsorganen. Dus vallen we niet om en worden we niet ziek. Werken die twee niet lekker samen, dan raken we in de war."
Bos geeft de treinillusie als voorbeeld: "Zit je in een stilstaande trein en een andere trein gaat rijden, dan lijkt het alsof je zelf beweegt. Je ogen zien de buitenwereld bewegen en dat voelt verwarrend omdat de evenwichtsorganen geen signalen krijgen van beweging."
Duizelig of misselijk
Met een VR-bril ben je afgesloten van de buitenwereld. Bos: "Als je dan bewegende beelden ziet in allerlei richtingen terwijl je zit of staat, kunnen mensen duizelig of misselijk worden." Dat een betere kwaliteit bril die misselijkheid voorkomt is volgens Bos niet altijd waar. "Het maakt veel uit of je met een VR-bril op zit of staat, of zelf ook beweegt. Het blikveld vergroten en de beeldkwaliteit verbeteren terwijl je stilzit, maakt het juist erger. Want daarmee vergroot je de disbalans tussen wat de evenwichtsorganen en de ogen je vertellen."
Hoofdpijn en wazig zien
Daarnaast kan het accommodatie-conferentieconflict (ook wel vergentie-accommodatieconflict of VAC), waarbij de ooglenzen zich moeten instellen op in de verte of dichtbij zien, leiden tot hoofdpijn en wazig zien, zegt Bos. "Je kunt daar ook aan wennen. Maar zet je de VR-bril af, dan moeten de hersenen zich weer op de werkelijkheid instellen. Ook dat kan weer hoofdpijn en wazig zicht veroorzaken en gepaard gaan met het verkeerd inschatten van diepte."
Houd rekening met de bijeffecten van VR
Volgens Thomas Smits van het VR-Dreamteam van Heijmans is er de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met het gebruik van VR. Het team houdt zeker rekening met de bijeffecten. Het is zich bewust van het risico op motion sickness en vermijdt beweging van de omgeving in VR-toepassingen.
Smits: "Onze deelnemers houden zo veel mogelijk controle over het bewegen in VR; een deelnemer beweegt in de beleving alleen wanneer die zelf ook fysiek beweegt. Dit doen we om misselijkheid tot een minimum te beperken en dat werkt goed. We hebben ook maar één knop op de controller. Deelnemers kunnen zich daardoor volledig focussen op de inhoud van de training en zijn niet bezig met het onder de knie krijgen van het gebruik van een VR-bril. Hierdoor zijn deelnemers steeds vaker in staat zijn om zelfstandig een training te voltooien."
Jelte Bos vindt dat veiligheidskundigen zich vooral moeten realiseren dat deze nadelige bij- en na-effecten kunnen optreden bij VR-technologie. "Je moet het serieus nemen. Net als dat er verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen bij VR-gebruik. Bij vrouwen staan de pupillen over het algemeen wat dichter bij elkaar, daar zijn niet alle brillen even goed op voorbereid. Ook dat kan leiden tot hoofdpijn en misselijkheid. Dit soort dingen zouden best in een bijsluiter mogen staan."
Snelle technologische oplossingen zijn er volgens hem niet. "Je kunt een probleem mogelijk verminderen, maar je kunt het niet helemaal oplossen. We zijn nu eenmaal geëvolueerd tot mensen die bij zelfgemaakte bewegingen zijn aangewezen op onze evenwichtsorganen en zintuigen om zo min mogelijk te vallen."
